Inspectie Energieopslagsystemen

Zonder dossier geen aantoonbare veiligheid

De energietransitie maakt ons energiesysteem schoner, slimmer en flexibeler. Maar ook complexer. Bedrijven plaatsen zonnepanelen, koppelen die aan energieopslagsystemen, gebruiken die om pieken op te vangen, om netcongestie te omzeilen of om kritische bedrijfsprocessen draaiende te houden bij stroomuitval. Dat is logisch en nodig. Energieopslag speelt een belangrijke rol in de verduurzaming van Nederland.
Maar wie een energieopslagsysteem vanaf 20 kW plaatst, haalt niet zomaar een technisch hulpmiddel in huis. Het gaat om een complexe installatie met een forse hoeveelheid opgeslagen energie, veel vermogenselektronica, softwarematige beveiligingen, batterijmanagement, ventilatie, blusvoorzieningen en vaak meerdere bedrijfsmodi. Zo’n systeem staat bovendien zelden op zichzelf. Het is gekoppeld aan een gebouw, aan zonnepanelen, aan laadinfrastructuur, aan een noodstroomfunctie of aan een productieproces.
Juist daarom is het belangrijk om scherp te zijn op veiligheid. Niet om de energietransitie af te remmen, maar om haar verantwoord mogelijk te maken.

Ook omgeving is belangrijk

In discussies over de nieuwe EOS-inspectie onder SCOPE 10 ontstaat soms het beeld dat veilige batterijsystemen straks afgekeurd kunnen worden als er documentatie over de installatie ontbreekt. Maar dat is niet het volledige verhaal. Documentatie is bij energieopslagsystemen namelijk allerminst een administratieve randzaak. Documentatie is de bewijsvoering dat een installatie veilig is ontworpen, geleverd, geplaatst, getest en onderhouden. Zonder die bewijsvoering kan een inspecteur bepaalde veiligheidsaspecten simpelweg niet beoordelen.
Lithium-gebaseerde energieopslagsystemen kennen bovendien een inherent risico. Bij een defect kan een batterij in een zogenoemde thermal runaway terechtkomen, waarbij temperaturen snel oplopen en brand moeilijk te beheersen is. Daarom wordt bij inspecties niet alleen gekeken naar de veiligheid van het systeem zelf, maar nadrukkelijk ook naar de omgeving. Het gaat om drie dingen: het beperken van het risico waar mogelijk, het zo snel mogelijk detecteren van afwijkingen of incidenten, en het voorkomen dat een probleem zich uitbreidt naar de omgeving.
Neem bijvoorbeeld het batterijmanagementsysteem. Een inspecteur kan niet zelfstandig in de software van een batterijpakket kijken om te controleren of defecte cellen tijdig worden gedetecteerd, of modules bij afwijkingen veilig worden afgeschakeld, of temperatuur- en ventilatiebeveiligingen doen wat ze moeten doen. Dat moet worden aangetoond. Hetzelfde geldt voor de Site Acceptance Test, de CE-markering, de verklaring van normconformiteit, het blussysteem, de alarmering, de procedures voor hulpdiensten en de brandwerendheid van de omgeving.
Als die informatie ontbreekt, is de conclusie niet: de administratie is slordig. De conclusie is: de veiligheid kan niet worden aangetoond. Voor de meeste van deze installaties gelden bovendien al andere verplichtingen of certificaten, wat betekent dat de bijbehorende documentatie in principe altijd opgevraagd kan worden door de installatie-eigenaar.
Dat is een wezenlijk verschil.

Wat SCOPE 10 wel en niet is

SCIOS is schemabeheerder. Dat betekent dat SCIOS de certificatieregeling beheert voor inspectie en onderhoud van technische installaties. SCIOS bedenkt niet in een achterkamer een lijst regels die vervolgens eenzijdig over de markt wordt uitgestort. De regelingen worden ontwikkeld met belanghebbenden: installatie-eigenaren, verzekeraars, overheid, inspectiebedrijven, certificerende instellingen en waar nodig specifieke deskundigen. Dat proces lijkt sterk op de manier waarop normen tot stand komen.
De EOS-inspectie wordt een module onder SCOPE 10. SCOPE 10 richt zich op het brandrisico van elektrisch materieel. Als bij een SCOPE 10-inspectie een energieopslagsysteem aanwezig is, moet dat systeem specifiek worden meegenomen. Dat gebeurt niet met de standaard SCOPE 10-inspectie, maar met inspectie volgens een aparte EOS-module. Die module vraagt ook om aparte certificering op bedrijfsniveau en aparte bevoegdheid op persoonsniveau.
Dat is terecht. Een EOS-inspectie is geen klassieke elektrische inspectie. Het is veel meer een combinatie van technisch onderzoek, scenariodenken, beoordeling van de omgeving en controle van bewijsstukken. Een inspecteur moet niet alleen weten of een installatie elektrisch goed is aangesloten, maar ook wat er gebeurt als een batterijmodule faalt, als ventilatie uitvalt, als software niet goed terugschakelt, als een brand ontstaat of als hulpdiensten ter plaatse moeten komen.
De wereld wordt complexer. Inspecties moeten daarin mee.

Brand voorkomen en schade beperken

De basis voor de EOS-inspectie ligt in belangrijke mate bij de PGS 37-1. Die richtlijn gaat over lithiumhoudende energieopslagsystemen en is gericht op het voorkomen en beperken van schade aan mensen en milieu, vooral als gevolg van brand. De SCIOS-inspectie onder SCOPE 10 heeft een iets andere focus: het voorkomen van brand en het beperken van brandverspreiding. In de praktijk lopen veel inspectiepunten parallel.
Dat is niet vreemd. Bij lithiumhoudende batterijsystemen is niet alleen de kans op brand relevant, maar vooral ook de intensiteit en duur van een brand. Als een EOS zelf verloren gaat, is dat al ernstig genoeg. Maar de echte maatschappelijke en economische schade ontstaat vaak wanneer de brand overslaat naar een gebouw, een logistieke hal, een productielocatie of een naastgelegen bedrijf.
Veel energieopslagsystemen worden dicht bij gebouwen geplaatst. Dat lijkt praktisch. De kabelafstanden zijn kort, de aansluiting is dichtbij en het systeem staat op eigen terrein. Maar de vraag is dan wel: is de gevel waarnaast het systeem staat voldoende brandwerend? Is er genoeg afstand? Kan een brand overslaan? Kunnen hulpdiensten erbij? Is er aanrijdbeveiliging als er vrachtwagens of heftrucks rijden? Zijn blusaansluitingen bereikbaar? Zijn er procedures voor spanningsloos maken en alarmering?
Dat zijn geen papieren vragen. Het zijn vragen die bepalen of een incident beperkt blijft tot één installatie, of uitgroeit tot een bedrijfsbrand met stilstand, voorraadverlies, milieuschade en mogelijk faillissement tot gevolg.

De omgeving hoort erbij

Een belangrijk punt is dat de inspectie niet alleen naar de batterij zelf kijkt. Een EOS is onderdeel van een grotere situatie. De plaats van opstelling, de afstand tot gebouwen, de brandwerendheid van wanden, aanrijroutes, beveiliging tegen onbevoegden, blusvoorzieningen, ventilatie en vluchtmogelijkheden zijn net zo goed onderdeel van de risicobeoordeling.
Het maakt documentatie op zichzelf niet ingewikkeld, maar wel de documentatieverwerving voor de eigenaar. Een batterij kan vandaag worden geplaatst naast een hal die tien jaar geleden is gebouwd. Dan moet worden aangetoond of die wand voldoende brandwerend is. Dat bewijs ligt niet bij de batterijleverancier, maar mogelijk bij de bouwer, de leverancier van de gevelpanelen of in het bouwdossier van de eigenaar. Is die informatie niet beschikbaar, dan moet de eigenaar die boven water krijgen..
Dat is vervelend. Maar het is niet onredelijk.
Als een wand aan de eisen voldoet, moet dat ergens aantoonbaar zijn. Als een blussysteem volgens de eisen is aangelegd, hoort daar documentatie bij. Als een Site Acceptance Test is uitgevoerd, hoort daar een rapport van te zijn. Als een CE-markering aanwezig is, hoort duidelijk te zijn op basis van welke normen de fabrikant verklaart dat het systeem voldoet aan Europese Richtlijnen.
Wanneer die stukken ontbreken, is er werk te doen. Eerst opvragen. Dan beoordelen. Pas als niet kan worden aangetoond dat een onderdeel voldoet, ontstaat een afkeurpunt.
Niet omdat een formulier ontbreekt, maar omdat aantoonbare veiligheid ontbreekt.

Professionalisering van de markt

De energiemarkt trekt veel nieuwe partijen aan. Dat is begrijpelijk, want de vraag naar batterijen groeit snel. Maar snelle groei heeft ook een schaduwzijde. De zonnepanelensector heeft laten zien wat er kan gebeuren als een markt sneller groeit dan de deskundigheid, kwaliteitsborging en nazorg kunnen bijbenen. Ook bij energieopslag bestaat het risico dat systemen worden verkocht en geplaatst door partijen die onvoldoende zicht hebben op ontwerp, software, brandveiligheid, beheer en onderhoud.
Dat risico is niet theoretisch. Batterijen worden soms geplaatst op plekken waar ze niet thuishoren. Te dicht tegen gebouwen. In of bij vluchtwegen. Zonder voldoende aanrijdbeveiliging. Zonder heldere procedures. Zonder aantoonbaar onderhoud. Zonder goed zicht op wat er gebeurt in verschillende bedrijfsmodi, bijvoorbeeld bij eilandbedrijf of aanvulling op de bestaande aansluiting van de netbeheerder.
Juist daarom is een gestandaardiseerde inspectie nodig. Niet om goede installateurs te hinderen, maar om goed werk aantoonbaar te maken en slecht werk zichtbaar te krijgen. Wie professioneel ontwerpt, installeert, oplevert en documenteert, heeft belang bij een inspectieregeling die kwaliteit onderscheidt van toeval.

Begin op tijd

De belangrijkste oproep aan installatie-eigenaren is simpel: wacht niet tot de inspecteur op de stoep staat. Breng tijdig in kaart wat er is geplaatst, waar het staat, welke functies het systeem heeft en welke documenten beschikbaar zijn. Denk aan de technische omschrijving, elektrische schema’s, opstellingstekeningen, batterijspecificaties, documentatie over omvormers, PCS, BMS en EMS, CE-documentatie, conformiteitsverklaringen, risico-inventarisatie, onderhoudsgegevens, testresultaten, blusvoorzieningen, alarmering en instructies voor hulpdiensten.
Inspectiebedrijven hebben daarin ook een verantwoordelijkheid. Zij moeten vooraf duidelijk maken welke informatie nodig is. Een voorbezoek kan verstandig zijn, juist omdat de relevante documenten per situatie verschillen. Een container op ruime afstand van een gebouw vraagt om andere bewijsstukken dan een systeem dat naast een logistieke hal staat.
Goede voorbereiding voorkomt teleurstelling. Maar belangrijker nog: goede voorbereiding voorkomt schijnveiligheid.

Neem veiligheid serieus

Energieopslag is onmisbaar voor de volgende fase van de energietransitie. Bedrijven hebben batterijen nodig om slimmer met energie om te gaan. Om pieken te dempen. Om duurzame opwek beter te benutten. Om minder afhankelijk te zijn van een overbelast net. Die ontwikkeling verdient steun.
Maar draagvlak voor energieopslag ontstaat alleen als de sector veiligheid serieus neemt. Een batterij die financieel aantrekkelijk is maar onvoldoende aantoonbaar veilig is, is geen versneller van de energietransitie. Het is een risico voor ondernemer, verzekeraar, hulpdienst, omgeving en uiteindelijk voor het vertrouwen in de hele markt.
Daarom is de EOS-inspectie onder SCOPE 10 geen bureaucratische hobbel. Het is een noodzakelijke stap naar volwassenheid. De kern is niet dat elk document netjes in een map moet zitten. De kern is dat een installatie-eigenaar kan aantonen dat het systeem en de omgeving voldoen aan de eisen die horen bij de risico’s.
Zonder dossier geen aantoonbare veiligheid. En zonder aantoonbare veiligheid kan een inspecteur geen verantwoord oordeel geven.

Miranda de Kler, Directeur Stichting SCIOS